فلج خواب...بختک
بختك از نگاه علم
انگار خواب میبیند، ولی نه. میخواهد از ترس فریاد بكشد، ولی دست و پایش را زنجیر كردهاند و راه گلویش را بستهاند. انگار چیزی روی سینهاش سنگینی میكند. از شدت وحشت، تمام بدنش فلج شده و تكان نمیخورد. خوب كه نگاه میكند میبیند چیزی شبیه یك موجود وحشتناك و گاهی پشمالو روی سینهاش نشسته و گویی جان او را میگیرد.
خواب شیرین از آن دسته چیزهایی است كه خیلیها آرزویش را دارند، ولی دستشان از آن كوتاه است. اگر از تمام بیخوابیها و مشكلاتی كه شبانگاهان به سراغمان میآید بگذریم، چیزی هست كه خواب را به كام انسان زهر میكند و آن چیزی نیست جز بختك. كابوسی كه تا كنون بسیاری آن را تجربه كردهاند. شاید شما هم جزو آن دسته از افرادی باشید كه بختك به سراغتان آمده است.
بختك در واقع یك نوع كابوس است. خوابی كه واكنش احساسی بسیار ناخوشایندی را در فردی كه خوابیده به صورت ترس یا وحشت، درد، احساس افتادن از جایی، غرقشدگی یا مرگ ایجاد میكند.
چنین خوابهایی میتواند به دلایل جسمی همچون تب بالا یا عوامل روانشناختی چون ضربههای روحی یا استرس در زندگی فرد رخ دهد یا ممكن است دلیل خاصی نداشته باشد.
نام بختك به این دلیل روی این نوع كابوس گذاشته شد كه از زمان های گذشته، افراد بر این باور بودند كه عجوزهای زشت صورت، شبها بدن جسمانی خود را ترك كرده و روی سینه قربانی خود مینشیند. فرد قربانی در چنین حالتی با احساس وحشت و در حالی كه به سختی نفس میكشد از خواب بیدار میشود، گویی چیزی سنگین روی سینهاش سنگینی میكند و قادر به حركت نیست، انگار فلج شده است.
این باور در بسیاری از فرهنگهای دنیا رایج است. در كشور ما هم هنوز به این حالت سنگینی و وحشت، بختك گفته میشود.
البته تحقیقاتی كه در سالهای اخیر روی این فرآیند پیچیده صورت گرفته، نشان میدهد كه این پدیده نوعی فلج خواب است كه طی آن ماهیچههای اسكلتی به طور ناپایداری از حركت باز ایستاده و به اصطلاح فلج میشوند و فرد در آغاز خوابیدن یا در حین بیدار شدن از خواب، توانایی انجام حركات اختیاری بدنش را به طور موقت از دست میدهد.
در واقع فلج خواب، نوعی اختلال خواب محسوب میشود كه حدود چند ثانیه تا چند دقیقه طول میكشد. البته میتوان با لمس بدن فرد یا صدا زدن او، وی را از این حالت خارج كرد.
بختك با چه علائمی قابل شناسایی است؟
به طور كلی بختك یا فلج خواب دارای دو دسته علائم است كه ممكن است به تنهایی یا تركیبی از هر دو، در فرد دیده شود:
فلج اندامها:
این مرحله هنگام بیدار شدن از خواب یا مدت كوتاهی پیش از به خواب رفتن رخ دهد. در این حالت فلج یك بخش یا تمام اندامها شامل بازوها، پاها و كل بدن اتفاق میافتد و فرد قادر به حركت آنها نیست، نمیتواند صحبت كند و تنها كنترل كمی در خصوص تنفس و پلك زدن خود دارد.
این فلج همانند فلجی است كه در هنگام دیدن رویا رخ میدهد. به طوری كه مغز برای جلوگیری از افزایش بروز هیجانات در هنگام رویا، ماهیچهها را از كار میاندازد و تنها بخشهایی از بدن طی دیدن رویا حركت میكند.
به دنبال این فلج، فرد احساس سنگینی روی قفسه سینه خود میكند، به طوری كه نمیتواند به درستی نفس بكشد.
علائم توهمی:
این مرحله شامل دیدن یا شنیدن تصاویر و صداهایی طی فلج اندامهاست. بهگونهای كه فرد فكر میكند كسی كنارش ایستاده یا صدای عجیبی میشنود. دیدن سایه افراد، تجربه خروج از بدن، احساس شناور بودن در هوا، شنیدن گامهایی كه نزدیك میشوند هم از علائم توهمگونه است.
در این دسته معمولا توهمات شنیداری از همه شایعتر است. افراد معمولا از شنیدن صداهای خراشیدن چیزی، خندیدن، تراشیدن، وزوز، زنگ زدن و صداهای مختلف سخن می گویند كه بسیار واقعی به نظر میرسند.
در مطلب بعدی عوامل و مکانیسم ایجاد این عارضه را برای شما خواهیم گفت
تا حالا برایتان پیش آمده که از خواب بیدار شده باشید ولی نتوانید تکان بخورید؟ در این شرایط ممکن است بسیار هراسان شده باشید بدیش این است که اصلا نمیتوانید از کسی کمک بخواهید. به این وضعیت، «فلج خواب» میگویند. وحشت شما وقتی بیشتر میشود که دچار توهم بشوید و در حالی که هشیار هستید چیزهایی ببینید یا بشونید که منطقا نمیبایست در اطراف شما شما باشند.
شما ممکن است فقط یک بار فلج خواب را تجربه کرده باشید یا چند بار گرفتار آن شده باشید، حتی ممکن است چند بار در یک شب، دچار آن شده باشید.
واقعا فلج خواب چیست؟
در فرهنگها و جامعههای گوناگون، تفسیرهای مختلفی در مورد فلج خواب شده است. ما ایرانیها به فلج خواب، بختک میگوییم. ایرلندیها تصور میکنند که فلج خواب ناشی از دروغی است که روز قبل گفتهاند یا ناشی از ویسکی بدی است که روز قبل خوردهاند! بعضیها از آن تعبیر به جنزدگی میکردند و علایم این وضعیت را به گردن دیوهای بدسرشت میانداختند. شکسپیر در «رمئو و ژولیت»، فلج خواب را به ساحره بدطینت نسبت میدهد. بعضیها هم البته هراسان، شبانگاه راهی اورژانس میشوند و تصور میکنند که سکته کردهاند. تقریبا به تعداد فرهنگهایی که در جهان وجود دارد، اسامی مختلفی برای این مشکل، ایجاد شده و در طی قرنها، انواع و اقسام اجنه، اهریمنها و نفرینها، مقصر دانسته شدهاند.
تابلوی کابوس، اثر Henry Fuseli که در سال ۱۷۸۱ کشیده شده
اما، فلج خواب توجیه سادهای دارد. فلج خواب وقتی اتفاق میافتد که یک شخص هشیاری خود را حین خواب بازمییابد ولی در این هنگام قادر به حرکت نیست. فلج خواب میتواند هم در هنگام به خواب رفتن رخ بدهد و هم در هنگام بیدار شدن از خواب.
واقعیت این است که خواب مراحل مختلفی دارد. خواب متشکل از مراحل REM یا مرحله حرکات سریع چشم و مرحله غیر REM یا NREM است. هر چرخه خواب REM و NREM حدود ۹۰ دقیقه طول میکشد. اول مرحله NREM رخ میدهد. مرحله NREM ، سه چهارم خواب را تشکیل میدهد. در طی خواب NREM، بدن شل میشود و استراحت میکند ولی در طی خواب REM ، چشمهای شروع به حرکات سریع میکنند و ما رؤیا میبینیم. در طی خواب REM عضلات ما قادر به حرکت نیستند.
فلج خواب در طی خواب REM رخ میدهد. اگر در خواب REM ، فرد هشیاری خود را بازیابد، قادر به صحبت یا حرکت نیست.
از هر ۱۰ نفر، ۴ نفر فلج خواب را تجربه کردهاند. معمولا اولین بار در سنین نوجوانی این پدیده تجربه میشود. ولی فلج خواب در هر سنی ممکن است، رخ دهد. کمخوابی، خوابیدن در زمانهای نامنظم، استرس، و افسردگی دوقطبی، خوابآلودگی مفرط یا narcolepsy ، گرفتگی یا کرامپ عضلات پا در حین خواب و مصرف بعضی از داروها یا اعتیاد مرتبط با فلج خواب هستند. با این همه ممکن است یک شخص بدون داشتن هیچ کدام از این شرایط دچار فلج خواب شود.
معمولا فلج خواب، نیازمند اقدام پزشکی خاصی نیست، مگر اینکه فلج خواب به صورت آزارنده تکرار شود و باعث خستگی در طول روز شود. درمان آن هم معمولا تنها شامل برطرف کردن اختلال زمینهساز است. پزشک ممکن است توصیه کند که فرد عادات خواب خود را اصلاح کند یا در مواردی داروهای ضدافسردگی تجویز کند.